داونپورت در نشست پنلی الجزیره با حضور طارق رئوف و سید حسین موسویان درباره اینکه آیا NPT میتواند مانع وقوع یک فاجعه شود یا نه، اظهار داشت: «اگر کشورها به این نتیجه برسند که NPT دیگر مزایای امنیتی یا مسیر معتبری برای خلع سلاح فراهم نمیکند، کشورهای بیشتری ممکن است برای محافظت در برابر فشار و تهدید به دنبال سلاح هستهای بروند.»
با وجود آنکه ایران عضو NPT است و تأسیسات هستهای آن تحت نظارت دقیق آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) قرار داشت، اسرائیل و ایالات متحده در جریان جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ و بار دیگر در جنگی که از اواخر فوریه آغاز شد و ۴۰ روز ادامه یافت، تأسیسات هستهای ایران را هدف حمله قرار دادند؛ هرچند اکنون با میانجیگری پاکستان آتشبسی شکننده برقرار شده است.
حمله به تأسیسات هستهای تحت پادمان ایران ضربه بزرگی به اعتبار آژانس بود
طارق رئوف، رئیس پیشین بخش هماهنگی سیاستهای راستیآزمایی و امنیت هستهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز گفت نظام NPT از زمان تأسیس آن در سال ۱۹۷۰ با یکی از شدیدترین بحرانهای خود روبهرو شده است.
رئوف هشدار داد که فروپاشی توافقهای کنترل تسلیحات میان آمریکا و روسیه، رقابت هستهای تازه میان قدرتهای بزرگ و افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی، شکاف میان کشورهای هستهای و غیرهستهای را عمیقتر کرده است.
او حملات به «تأسیسات هستهای تحت پادمان ایران» را «ضربهای بزرگ به اعتبار نظام راستیآزمایی آژانس» توصیف کرد و هشدار داد چنین اقداماتی بهجای جلوگیری از اشاعه، ممکن است کشورها را به سمت آن سوق دهد.
رئوف که سالها در حوزه خلع سلاح هستهای، عدم اشاعه و کنترل تسلیحات فعالیت کرده است، همچنین تأکید کرد زرادخانه هستهای اعلامنشده اسرائیل همچنان یکی از عوامل اصلی بیثباتی در خاورمیانه به شمار میرود.
او خواستار تلاشهای تازه برای ایجاد منطقه عاری از سلاح هستهای در خاورمیانه شد و گفت قدرتهای غربی سالها برنامه هستهای اسرائیل را از نظارت بینالمللی مصون نگه داشتهاند.
استانداردهای دوگانه آسیب بزرگی به NPT وارد کردهاند
سید حسین موسویان، سخنگوی پیشین تیم هستهای ایران و پژوهشگر کنونی دانشگاه پرینستون، نیز در همین نشست گفت اعتبار NPT بهشدت بهدلیل استانداردهای دوگانه و عمل نکردن کشورهای دارای سلاح هستهای به تعهداتشان تضعیف شده است.
موسویان چهار ضعف اصلی را برشمرد: نخست اینکه قدرتهای هستهای به تعهدات خلع سلاح خود در چارچوب این معاهده عمل نکردهاند؛ دوم اینکه همچنان در حال نوسازی و گسترش زرادخانههای خود هستند؛ سوم اینکه قدرتهای بزرگ روابط راهبردی با کشورهای دارای سلاح هستهای خارج از NPT مانند اسرائیل، هند و پاکستان حفظ کردهاند؛ و چهارم اینکه در زمینه فناوری صلحآمیز هستهای، رفتار تبعیضآمیز وجود دارد.
او اشاره کرد کشورهایی مانند برزیل، آرژانتین، آلمان، ژاپن و هلند بدون مخالفت اورانیوم غنیسازی میکنند، در حالی که از ایران خواسته میشود «غنیسازی صفر» را بپذیرد، با وجود آنکه همچنان عضو NPT است.
موسویان همچنین گفت حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای تحت پادمان ایران، نقض آشکار حقوق بینالملل، منشور سازمان ملل و اصول آژانس بینالمللی انرژی اتمی بوده است.
او تأکید کرد برنامه هستهای ایران تحت نظارت آژانس باقی مانده، اما نه آژانس و نه شورای امنیت سازمان ملل این حملات را محکوم نکردند؛ مسئلهای که این تصور را تقویت کرده که NPT بیش از آنکه یک چارچوب حقوقی بیطرف باشد، به ابزاری سیاسی تبدیل شده است.
بسیاری از تصمیمگیران ایرانی اکنون عضویت در NPT را «آسیبپذیری وجودی» میدانند
موسویان افزود اکنون بسیاری از تصمیمگیران در ایران، خود عضویت در NPT را نوعی «آسیبپذیری وجودی» تلقی میکنند.
او توضیح داد از سال ۲۰۰۳ تاکنون، هم گزارشهای آژانس و هم ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا بهطور مستمر اعلام کردهاند که هیچ شواهدی مبنی بر تصمیم ایران برای ساخت سلاح هستهای وجود نداشته است.
با این حال، به گفته موسویان، ایران حتی در شرایطی که دیپلماسی در حال پیشرفت بود و در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ توافق در دسترس به نظر میرسید، با تحریمهای شدید، حملات نظامی و فشارهای گسترده مواجه شد.
او تجربه ایران را با کره شمالی مقایسه کرد و گفت در تهران این باور در حال تقویت است که کشورهایی که دارای سلاح هستهای هستند، کمتر در معرض حمله نظامی قرار میگیرند.
این پژوهشگر دانشگاه پرینستون همچنین تأکید کرد ایران برجام را پذیرفت؛ توافقی که به گفته او جامعترین توافق عدم اشاعه در تاریخ بود و آن را بهطور کامل تحت شدیدترین سازوکارهای نظارتی اجرا کرد.
او گفت ایران به تحتبازرسیترین کشور در تاریخ آژانس تبدیل شد و بخش قابل توجهی از منابع آژانس صرف نظارت بر فعالیتهای هستهای ایران شده بود.
برجام نام رسمی توافق هستهای است که ایران در ژوئیه ۲۰۱۵ پس از دو سال مذاکرات فشرده با پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل و آلمان امضا کرد. با این حال، دونالد ترامپ در دوره ریاستجمهوری خود این توافق را که در دوران باراک اوباما امضا شده بود لغو کرد و آن را «بدترین توافق تاریخ» خواند.
لزوم ایجاد منطقه عاری از سلاح هستهای در خلیج فارس
موسویان درباره امنیت منطقهای نیز از ایده ایجاد منطقه عاری از سلاح هستهای در حوزه خلیج فارس در چارچوبی گستردهتر برای امنیت و همکاری منطقهای حمایت کرد.
او معتقد است چنین چارچوبی باید امنیت دریایی، بحرانهای منطقهای و اقدامات گسترده اعتمادساز را نیز دربر بگیرد.
در عین حال، وی تأکید کرد زرادخانه هستهای اعلامنشده اسرائیل و سیاست حفظ انحصار هستهای اسرائیل در خاورمیانه همچنان مهمترین مانع در مسیر ایجاد منطقه عاری از سلاحهای کشتار جمعی در منطقه است.
